50 jaar Zaanse IJskronieken, de kwakkelwinters van 1947/48 tot en met 1952/53

De winter van 1947/48

Na de zo strenge en langdurige winter van 1946/47 volgde een periode van kwakkelwinters en maar liefst zes achter elkaar! Nu was het ook weer niet zo, dat we geen schaats op het ijs zetten in die tijd, in tegendeel, in één van die winters reden we zelfs een Dorpentocht en bovendien vond er een beroemde Oudejaarsdagtocht plaats op 31 december 1950.
Maar het brak toch altijd weer gauw af en in één winter - 1952/53 - kwamen we in het geheel niet op de schaats. Wat er toen wèl gebeurde: het werd de koudste Lente van deze eeuw met nota bene een sneeuwstorm op 29 maart, zodat ik, omdat het tevens vroor, een regelmatig dagboek moest bijhouden per .... 1 april en dat was beslist geen aprilmop! Er gebeurde nog veel meer wat vermeldenswaard is  te noemen; zo dachten we b.v. half februari 1948 dat we al aardig op weg naar de Lente waren, maar op 16 februari van dat jaar, toen de eerste heesters al begonnen uit te lopen; ging de wind naar het Oosten en een week later reden mijn broer en ik op de schaats naar Purmerend en Edam!
Hieronder volgt nu eerst het volledige verslag van deze winter van

1947/48

28 november
Na en werkelijk schitterende zomer - de mooiste, die we ooit hebben meegemaakt  -  en een normale Herfst, is vandaag de eerste sneeuw gevallen; het vriest echter nog niet, zodat de sneeuw in de loop van de dag voor een groot deel weer verdwijnt.

28 december
In tegenstelling met het vorig jaar, toen we al naar Marken en Volendam reden, kunnen we nu een gehele maand overslaan, daar er in de afgelopen weken geen vorst van betekenis is voorgekomen. De maand december is tot heden zeer zacht  geweest.

30 december
Hoe veranderlijk kan het weer toch zijn! Nog vanochtend was het zeer zacht voor de tijd van het jaar, tegen elf uur liep de wind naar het Oosten, waarna het flink begon te sneeuwen.
Later op de dag bleef de sneeuw liggen, zeer naar de zin van onze kleine Arnold, die naar hartenlust met twee sleeën de hele middag in de sneeuw ravotte. Een liefhebber  van sneeuw is hij dus al en een liefhebber van ijs zal hij wel worden! 's Avonds acht uur:  -  4  C. vorst.

Oudejaarsdag 1947
Vorst van hedennacht - 5 C., in  Groningen vroor het zelfs - 10 C. Overdag opnieuw sneeuwbuien en gladde wegen, een m.i. veel voorkomend verschijnsel op Oudejaarsavond. Overigens gaat de winter­inval niet door, want de wind is naar het Westen gedraaid en 's avonds laat begint het te regenen.

JANUARI 1948

23 januari
Wind draait naar Oost maar vorst blijft weg.
Een merkwaardig verschijnsel doet zich momenteel voor, want Oostenwind in de winter wil vrijwel altijd zeggen: vorst! Volgens "De Bilt" ligt de oorzaak in het feit dat er in Rusland zowel als in Duitsland geen koude van betekenis voorkomt, derhalve ook geen koude in ons land! En zo blijven de golfjes kabbelen op de twee grote ijsbanen die Westzaan rijk is .... De IJsclub "LambertMelisz" kreeg dit jaar nog wel het landskampioenschap voor heren op de korte baan toe­ gewezen!!

FEBRUARI 1948

8 FEBRUARI
Vandaag een jaar geleden reden we de Elfstedentocht. Nu volgt de ene storm de andere op en wanneer het niet stormt, dan regent het. Het is niet gemakkelijk om het een ieder naar de zin te maken!

16 februari
Wind draait voor het eerst weer naar het Oosten, de hemel is helder, 's avonds lichte vorst. De Natuur, die door het zachte weer al zover vooruit is dat de kleine heesters al een groene waas te zien gaven, zal het nu opeens hard te verduren krijgen, want op

17 februari
wordt lichte tot matige vorst verwacht. Zo krijgen we opeens nog een nastaartje van de winter, terwijl we al op het voorjaar rekenden. En, eerlijk gezegd, in de tweede helft van februari, na een zachte winter, denkt geen mens meer aan schaatsenrijden. Maar het kan nog makkelijk!

18 februari
Het heeft vannacht - 4 C. gevroren en ook overdag is het vrij koud, echter nog geen ijsdag.

19 februari
Opnieuw - 4 C. vorsten overdag zware sneeuwbuien, gepaard gaan­ de met een harde N.O.-wind. In een paar dagen tijds is de voor­jaarsachtige stemming waarin mens en Natuur verkeerden, geheel verdwenen. Het is buiten bitter koud; de straten zijn glad en het vriest vanavond al - 5 C.
HET BESTUUR VAN DE IJSCLUB "LAMBERT MELISZ" HAD HET WATER VAN DE BANEN AL LATEN WEGLOPEN OMDAT ER TOCH GEEN VORST MEER KWAM. NU HEBBEN VOORZITTER KESSELAAR EN ZIJN MANNEN DE BAAN WEER IJ­LINGS ONDER WATER GEZET EN IS MEN BIJ AANHOUDENDE VORST DUS PARAAT!

20 februari (vrijdag)
Strenge vorstinval in geheel Europa. Vorst van de afgelopen nacht - 8 C., overdag - 5 C. Eerste ijsdag van deze late winter! Weersverwachting: strenge tot matige vorst. Het is dit keer wel een wonderlijke geschiedenis. Terwijl de mooie  krokusjes al bloeiden,  valt de winter met zulk een kracht in, zodat we er totaal door verrast zijn. Onze waterleiding en de douche bleken vanochtend te zijn bevroren; stemming in mineur! En bij menig gezin was dit vanochtend het geval. Maar mopperen helpt niet en wat betekent één  ijsdag? Een jaar geleden hadden we er al VEERTIG .achter de rug!! Intussen ligt er al een aardig laagje ijs en vanochtend was ook de Nauernase vaart al dicht gelopen.

Krantenbericht

"Westzaan. Gistermorgen was de"LambertMelisz" baan nog een groene grasvlakte, gisteravond stond het land onderwater en vanavond gaat de baan open en kunnen de schaatsliefhebbers de gladde ijzers onderbinden.
Vlugger kan het toch niet zouden we zeggen. Nader zal worden bekeken of dit weekend nog wedstrijden zullen worden georganiseerd". (Zaanlander, 21 februari)

In de geschiedenis van deze ijsclub is iets dergelijks nog nooit vertoond!
Vanavond vriest het met een harde Oostenwind - 7 C. Friesland, Groningen en Twente melden - 10 C. vorst.

21 februari (zaterdag)
Koudegolf duurt voort.
Het vroor hedennacht - 9 C. en de hóógste temperatuur overdag bedroeg - 3 C. 2e ijsdag. Wind: nog steeds stormachtig uit O.N.O. richtingen.
Voor het eerst weer op de schaats.
Vandaag was het dus weer zo  ver en reed ik met mijn vriend W. Veenis vanmiddag door het gehele Westzijderveld. Ook de Euverenweg tot het einde van de Middel hebben we verkend, er zijn nog wel wakken en de zéér harde wind maakte het rijden niet zo aangenaam maar .... we hebben weer gereden en dà t was het voornaamste!
Ik verzuimde nog te vermelden, dat de firma Couwenhoven, gisteren in het ijs was blijven steken; men had met de vrachtboot "Westzaan I" een lading suiker en cacoabonen aan boord, bestemd voor onze fabriek, maar het ijs van de GOuw was al zo sterk, dat men moest terugkeren; de lading zal nu per auto gelost moeten worden.

De koude is 's avonds beslist ondragelijk; het vriest alweer - 7 C. met een bulderende Oostenwind,die het ergste doet vrezen. Het ziet er absoluut niet naar uit, dat we hier voorlopig vanaf zullen zijn. De eilanden Schiermonnikoog en Marken zijn geheel geïsoleerd, het ijs op de Gouwzee zal morgen echter sterk genoeg zijn om, wat de Markers betreft, de vaste wal weer te bereiken.

22 februari (zondag)
Vorst van hedennacht -  7 C., overdag oplopend tot - 10 C.; 3e ijs­ dag. De stormachtige Oostenwind maakt echter, dat deze late IJs­zondag vrijwel geheel verloren gaat.
Toch hebben we nog even gereden en was zelfs het ijs onder de bruggen vertrouwd, zodat we het gehele Westzijderveld konden doorkruisen. Maar velen zochten de "luwte op en." zo was het achter de Noorderschool een drukte van belang. De B V. "Noord" had daar op ondergelopen land een prachtige baan aangelegd, waarop vandaag nationale wedstrijden zijn gehouden. De eerste prijs van f 100,-- werd gewonnen door Janmaat uit Nederhorst den Berg, de tweede prijs van f 75,-- was voor onze plaatsgenoot Niek Hartman. Voor de IJsclub "Lambert Melisz" was het vandaag een strop; de banen  liggen op het Oosten en er was vrijwel geen kop te zien.

23 februari (maandag)
Afnemende vorst, - 3 C. en overdag temperaturen om het vriespunt, punt, terwijl de stormwind is bedaard. Ik ga weer op schaatsen naar de fabriek en profiteer zodoende elke dag nog even van het ijs.

24 februari (dinsdag)
Een stralende winterdag. Weinig wind (N.O.), heldere hemel en temperaturen overdag om het vriespunt. Een dergelijke winterdag is wel zulk een zeldzaamheid, dat we niet konden nalaten, om er een dankbaar gebruik van te maken. Vanochtend om acht uur ging ik op de schaats naar de tandarts te Wormerveer. Prachtig kwam de  zon op boven het Westzijderveld, het was een genot om op dit uur in de zo  stille polder te schaatsen. Niet, dat het er anders druk is, maar nu kwam ik in het geheel geen mens tegen. Maar wie gaat er ook op de schaats naar de tandarts, 's morgens om acht uur? Weinigen, dacht ik zo.
Terug op de fabriek, vertelde ik mijn  broer voor om eerst het meest noodzakelijke werk af te maken en  daarna een tochtje te rijden om te zien, hoe ver we konden komen! Ik had de smaak nu eenmaal te pakken, een winterdag  als deze behoort tot de zeldzaamheden en dan moet men ­het "ijzer smeden als het heet is", in dit geval de schaatsen pakken!

Tochtje naar Edam en Monnickendam.
Zo bonden we omstreeks 12 uur de schaatsen onder, reden naar Koog aan de Zaan, overstappen bij Julianabrug en via de ringvaart naar Purmerend. Prachtig spiegelglad ijs, wel enkele wakken, maar deze waren goed te zien. Om kwart over twee arriveerden we in Edam en een half uur later in Monnickendam, waar we een kijkje op de Goµwzee hebben genomen. Deze was echter onberijdbaar, zodat we, na nog even te hebben "opgestoken", via het Ilperveld weer teruggereden. Om half vijf waren we weer aan de fabriek en hadden weer eens genoten van een heerlijke ijs­middag. Mede door het prachtige weer, was deze onverwachte ijs­tocht een belevenis!

24-25 februari
Nog steeds houdt de vorst aan, de wind blijft N.O. en er is nog geen teken, dat op weersverandering wijst. Omdat de dagen nu beginnen te lengen, rijd ik ook 's avonds op de schaats vanaf de fabriek naar huis; je ziet de zon dan bloedrood ondergaan en dat blijft altijd een prachtig schouwspel. Wie had dit alles - nog geen twee weken geleden - kunnen denken!

26 februari (donderdag)
Het is vandaag weer een bijzonder koude dag geweest, mede veroorzaakt door de weer tot hard aanwakkerende O.N.O.-wind. Vorst - 5 C. 5e ijsdag.
OP DE GOUW STAAT NU ZELFS WEER EEN ECHT "KOEK EN ZOPIE" VAN DE HEER JONGEWAARD, DE VLAG IN TOP! IK VERMELD DIT JUIST OMDAT DEZE "KOEK EN ZOPIES", DIE ZO BIJ HET IJS HOREN, SEDERT DE OORLOG - VANAF 1940 - VAN HET IJS VERDWENEN WAREN.
IN DE STRENGE WINTER VAN 1946/47 STOND ER VRIJWEL NOG GEEN EEN OP HET IJS OMDAT MELK, CACAO, SUIKER, KORSTJES ENZ. ENZ. NOG STEEDS TAMELIJK SCHAARS VERKRIJGBAAR WAREN; EN BOVENDIEN KOMT HET NIET VEEL VOOR, DAT OP 26 FEBRUARI NOG EEN "KOEK EN ZOPIE"OP HET IJS STAAT!
De heer Jongewaard deed gelukkig goede zaken en daar was ik blij om, want er zijn slechts weinigen, die nog het initiatief nemen om zo'n tentje op te zetten!

27 februari (vrijdag)
Vorst - 3 C., overdag vroor het voor het eerst: flinke dooi. Er echter heel weinig water op het ijs, zodat we nog best kunnen rijden. In het middaguur is onze ARNOLD (4 jaar) voor het eerst met zijn vader op schaatsen geweest. Natuurlijk bracht hij er nog niet veel van terecht en gelegenheid om alleen te oefenen heeft hij niet, want het ijs is niet overal vertrouwd. Maar hij vond het prachtig en dit is het voornaamste! Misschien wordt hij later ook nog eens een Elfstedenrijder!

28 februari (zaterdag)
Enorme temperatuurverschillen. In de nachtelijke uren vroor het nog - 2 C., overdag steeg het kwil tot + 14 C., in de zon was het zelfs nog warmer! Vanochtend bleek het ijs nog prima berijdbaar, om één uur was het echter afgelopen, maar nòg zouden het de laatste streken op het ijs voor déze winter niet zijn, want de ijsbaan achter de school bleek nog berijdbaar, er werden zelfs nog wedstrijden gehouden.
Nog nimmer heb ik het meegemaakt, dat bij een temperatuur van plus veertien graden Celsius geschaatst kon worden, maar het bleek toch mogelijk te zijn!. (De "lucht" was droog, bevatte heel weinig vocht en .... het regende niet, dus weinig water op het ijs). Pas laat in de middag begon het in te snijden en kwam er wat zgn. "grondwater" op. En toèn was het ook echt afgelopen met de pret. Arme bestuurders van IJsclub "Lambert Melisz" .... Morgen zou het toegewezen Landskampioenschap voor heren op de korte baan plaatsvinden, dagenlang is men al met de voorbereidingen bezig en nu ziet het ernaar uit, dat er niets van terecht komt ....

29 februari (zondag)
Het zachte weer blijft aanhouden en vannacht kwam voor het eerst sedert 18 februari de thermometer niet onder het vriespunt.
Daarom moesten bovenvermelde wedstrijden om het Kampioenschap van Nederland worden afgelast. Een reuze strop voor "Lambert Melisz", al het werk is voor niets geweest. Een gewone wedstrijd afgelasten is niet zo erg, maar hiervoor bestond landelijke belangstelling, men had zelfs tribunes gebouwd, er waren extra busdiensten ingelast en wat al niet  meer. In de etalage van de heer Kesselaar ligt nu de kampioenskrans, getooid met de rood-wit-blauwe linten, als een laatste herinnering aan een dag, die zo'n grote had kunnen worden in de geschiedenis van deze altijd zo actieve IJsclub. Laten we hopen, volgend jaar beter!

MAART 1948

Gedurende de eerste dagen van maart blijft het kwakkelweer aanhouden met 's nachts enkele graden vorst en overdag dooi. Heel langzaam smelt het ijs weg en op 7 maart is het meeste ijs verdwenen.
De totale winter kan de kwalificatie "normaal" zéker niet halen, maar toch hebben we in die laatste weken van februari - al was het dan wel wat laat - nog behoorlijk van de ijssport kunnen genieten. En dat kan stellig niet van elke winter gezegd worden!

De winter van 1948/49

Van een winter, vrijwel geheel zonder sneeuw en slechts enkele ijsdagen.
Orkaan op 1 maart 1949; windkracht: 12

15 november
Het lijkt wel, alsof de mensen op een strenge winter gesteld zijn! Men hoort dit jaar niet anders, of het zal een strenge winter worden. Krantenberichten maken melding van abnormaal vroege ijsvorming in de Donau; anderen beweren weer dat de vele beukennootjes op strenge kou duiden, maar daar hecht ik weinig waarde aan. We rekenen maar op niet al te felle vorst, want anthraciet is nog steeds beperkt verkrijgbaar.
In totaal zullen er dit seizoen niet meer dan 12 (!) mud kolen beschikbaar worden gesteld en dat is dus lang niet ruim. Turf en andere hulpmiddelen zijn dan ook nog steeds zeer in trek.
Bij vele mensen staat - drie jaar na de oorlog - nog steeds een noodkachel of vuurduvel in de kamer; beter een kleine kachel dan een veel verslindende kolenhaard!
Voorts bracht de maand november ons al enige vorstdagen, overigens een vrij normaal verschijnsel.
Op maandag 29 november hangt er een zeer zware mist boven ons land terwijl het - 5   C. vriest, alles is met een zware laag rijp of ijzel bedekt. Het mist gebied is ditmaal heel hardnekkig, want het beslaat Denemarken, West-Duitsland, het grootste deel van Frankrijk, België, ons land en Zuid-Oost Engeland. In Utrecht werd gisteren waarachtig al een ijsbaan geopend; het zal wel een onder gespoten tennisbaan zijn geweest, denk ik.

DECEMBER 1948

1-2 december
Vorstdagen; de mist is gelukkig verdwenen.

19 december
Er schijnt vorst op til te zijn, maar van veel betekenis is dit nog niet, hoewel de meteorologen volhouden, dat het harder gaat vriezen.

20 december
Nog steeds bewolkte hemel, Oostenwind, temperatuur slechts één à twee graden onder het vriespunt en overdag iets hoger. Maar het kan best zijn, dat "De Bilt" vandaag wel een ijsdag noteert omdat meestal in het midden van het land de temperaturen lager liggen. 

23 december
Het wordt dit keer een vervelende geschiedenis. De winter zet nl. in onze omgeving niet door, hoewel het vliegveld Twente een temperatuur meldde van - 10 C.!

25 december
Eerste Kerstdag, helder winterweer en een vorst van - 4 C. Het schijnt er nu dus van te komen, gisteren zijn de meeste sloten al dicht gelopen. Vandaag was het ook hier de eerste ijsdag van deze winter en op

26 december
noteren we een tweede ijsdag, het heeft - 7 C. gevroren. Morgen kunnen we eens proberen, of we het schaatsenrijden nog niet verleerd zijn.

27 december
De schaatsen weer onder! Na een vorst van - 7 C. kon ik vandaag de schaatsen weer onderbinden en heb gereden op prachtig, spiegelglad ijs. Geheel vertrouwd was het natuurlijk nog niet, maar we hebben wel eens op slechter ijs gereden. In Zaandam gaat de "Zuidpool" baan vanavond open, de Westzaanse ijsbanen volgen morgen; meestal is het andersom!

28 december
Vorst van hedennacht - 8 C.; wind Z.Z.O. Op schaatsen naar de fabriek geweest (laatste keer was dit op 28 februari 1948).
Het binnenveld is nu overal berijdbaar. De ijsvreugde zal echter helaas van korte duur zijn, want de wind draait naar het Zuiden. Heel jammer, het komt zelden voor dat het ijs er prachtig in ligt. De ijsbanen in de Zaanstreek zijn vandaag en vanavond alle geopend. De dooi valt 's avonds al in. Om zes uur vanavond vroor het nog maar daarna steeg de tempera­tuur snel en een paar uur later was het al mis: twee graden boven nul!

29 december
Het heeft vannacht zwaar geregend, de wind is West geworden en het kwik stijgt tot+ 8 C. Héél jammer, met twee vrije dagen in bet vooruitzicht!

30 december
Blijvende dooi. Vorstperiode afgesloten. Nog vandaag moest ik mijn zoon Arnold van het ijs afsturen, hij aardt dus zeker naar zijn vader. Maar het is nu onverantwoordelijk om nog op het ijs te gaan en gelukkig is bij er verder niet meer op geweest.

31 december
Het jaar is alweer om. Stormachtige Z.W.-wind en het ijs verdwijnt mèt het oude jaar, snel, héél snel ....

JANUARI 1949

1 januari
Storm uit het Z.W. Al het ijs verdwenen. Noodweer boven Engeland en een gedeelte van West-Europa, het jaar zet niet best in!

30 januari
Slechts enkele aantekeningen heb ik in deze maand gemaakt, er kwamen maar weinig vorstdagen in voor en verder het bekende weertype van regen, harde wind, enz.
In Europa heerst weer eens een griepepidemie, ditmaal de "Italiaanse griep"geheten. Ook in ons land is het aantal grieppatiënten ver boven normaal, maar de ziekte blijkt voor 95% niet kwaadaardig te zijn. Toch is men er een week of veertien dagen zoet mee!

FEBRUARI 1949

Gedurende de eerste week van februari noteerde ik enkele vorst­dagen, kreeg zelf ook de griep en dit maakte, dat mijn aanteke­ningen zeer beknopt waren. Miste bovendien een felle brand in Westzaan op 9 februari tijdens een storm uit het Z.W.
Op 21 februari vermeld ik dat er tot heden nog geen centimeter sneeuw is gevallen in deze zo zachte winter. Dat is inderdaad een uitzondering. Het totaal aantal vorstdagen bedroeg in februari toch nog 11, ijsdagen kwamen echter niet voor.

MAART 1949

1 maart
ZWAARSTE N.W.-STORM SEDERT JAREN WOEDT OVER HET LAND.
Windkracht 41 meter per seconde = 148 KM per uur; windkracht 12. zoals altijd in "open winters", komen er veel stormen voor, maar een storm zoals we in de nacht van maandag 28 februari op dinsdag 1 maart meemaakten, daarvoor moet men jaren teruggaan.
Met bulderende kracht loeide de orkaan uit het N.W., vergezeld van regen, hagel en natte sneeuwbuien. Overal richt de storm enorme schade aan. Het Zweeds schip "C.A. Banck"strandde aan het Bloemendaalse strand en dit trok duizenden toeschouwers, er waren gelukkig geen slachtoffers. Het 9000 ton metende motorschip "Heemskerck", pas van stapel gelopen bij de N.D.S.M., liep zware schade op.

In Westzaan waaide een groot gedeelte van de schuur van papiermolen "De Schoolmeester" om, terwijl een ander deel van deze lange schuur werd ontzet. Ook een oud woonhuis be­gaf het gedeeltelijk, om maar te zwijgen van de vele schoor­ stenen, pannen, enz., die een prooi van deze orkaan werden.

2 maart
De storm is gelukkig bedaard, de wind ruimt naar het N.O. Er wordt lichte vorst verwacht.

3 maart
Kalm weer met Noordelijke wind en één graad vorst!

4 maart
Opnieuw lichte vorst.

5 maart
Vannacht heeft het matig gevroren, tot - 5 C. Op sommige plaat­sen in ons land werd een temperatuur gemeten van - 8 tot 9 C.

6 maart (zondag)
Het heeft vannacht maar liefst - 7 C. gevroren! Alle sloten zijn alweer met een flinke laag ijs bedekt.

7 maart
Vorst - 4 C. De schooljongens lopen over het ijs en het behoeft maar even door te zetten of we schaatsen nog in maart! Overdag stijgt de temperatuur echter tot boven het vriespunt.

8 maart
Het vriest nu al een week lang en de late koude komt de mensen wel heel erg ongelegen. Brandstoffen  raken op en velen behelpen zich weer met turf en hout.

9 maart
Weer - 40 C. vorst. Harde Oostenwind, die in de loop van de dag afneemt.

10 maart

Voor het eerst heeft het in de afgelopen nacht slechts heel weinig gevroren. Sneeuwbuien overdag, de gehele winter is er vrijwel geen sneeuw gevallen. Wat een verschil met een paar jaar geleden!

27 maart
Na de koude dagen gedurende de eerste helft van maart, valt er nog weinig over deze zachte winter te vertellen. Daarom sluit ik bij deze mijn winteraantekeningen 1948/49 af.

De winter van 1949/50