50 jaar Zaanse IJskronieken, de strenge en zeer langdurige winter van 1946/47

De winter van 1946/47, december

Karaktergetal:         - 343  )x
Aantal ijsdagen:          48  )xx
Aantal vorstdagen:      82  )xxx
Tijdsduur:                van 14 december - 16 maart
Zware sneeuwval in februari en begin maart

)x      negatieve temperatuursom volgens methode Helmann. Het karaktergetal is slechts overtroffen door de winter van 1789;
         het bedroeg  toen - 359
)xx    Ook het aantal ijsdagen wordt eveneens alleen overtroffen door de winter van 1789, met een totaal van 49 ijsdagen.
)xxx  Zowel het karaktergetal als het aantal ijs- en vorstdagen van deze winter hebben betrekking op De Bilt.
         ( gegevens brief K.M.N.I. De Bilt d.d. 28 maart 1947)

 

DRIE MAANDEN lang heeft de barre winter van 1946/47 geduurd. En hoewel er in deze drie maanden geen uiterst lage temperaturen voorkwamen (op 21 december vroor het - 15 C., terwijl in januari 1942 - 25 C. werd geregistreerd) tòch behoort deze winter tot een der strengste van de laatste eeuwen, juist om zijn zeer langdurige aard en .... het groot aantal ijsdagen.
Ondanks een aantal dooidagen in januari is de periode onafgebroken vorst bijzonder lang geweest, (22 januari - 25 februa­ri, slechts op 2 en 3 februari kwam de maximum temperatuur iets boven het vriespunt).
Alleen al in de maand februari bedroeg het aantal ijsdagen 24, dit is het grootste aantal gedurende februari sedert 250 jaar!
Dag en nacht bleef de temperatuur dus in die dagen onder het vriespunt en wanneer men constateert dat het totaal aantal ijsdagen 48 bedroeg, dan blijkt hieruit met welk een strengheid deze winter regeerde.
Aan de hand van mijn dagboek volgt nu de volledige beschrijving.

1 december
Opnieuw gaan we "de winter in" en vele mensen vragen zich ook nu weer met meer dan gewone belangstelling af, hoe het verloop van de komende winter zal zijn. En dat is geen wonder, want hoewel het nu al bijna twee jaar vrede is - zo zullen we het tenminste maar noemen - blijft het in de wereld een chaos en menigeen heeft zich de na-oorlogse tijd anders voorgesteld.
Toch gaat de opbouw in ons land gestaag verder z'n gang, maar het woningtekort blijft nijpend. Ook het kleding- en brand­stoffen vraagstuk is nog lang niet opgelost en zo heeft een ieder nog zijn eigen zorgen. We zullen weer zuinig moeten stoken in een kamer, maar in vergelijking met de geteisterde gebieden, waar in sommige gevallen de ruiten nog niet eens hersteld zijn, mogen we beslist niet klagen!
Integendeel, ons gezin werd op 13 augustus verblijd met de geboorte van een dochter, Annette Marion genaamd en dat betekent voor ons een extra zonnetje in huis! Zij is dus een zomerkind en ik vraag mij af, of ze t.z.t. nèt zoveel interesse voor de winter zal hebben als haar vader!

Want die interesse voor het weer verflauwt bij mij nooit. Het K.N.M.I. te De Bilt verzorgt nu voor de radio uitgebreide "weerpraatjes" en wie deze goed volgt, zal daar zeker geen spijt van hebben. De voortreffelijke weerberichten van tegenwoordig zullen het ons wel vertellen, soms zelfs één of twee dagen van tevoren en daar wachten we dus maar op!

14 december
FELLE VORSTINVAL OP 14 DECEMBER 1946
Vanochtend is de wind naar het Oosten gedraaid en tegen de tegen de avond begint het al flink te vriezen. "De Bilt" had ons de komst van de winter al voorspeld en we kunnen waarschijnlijk een flinke vorstinval tegemoet zien, want in vrijwel geheel Europa is het behoorlijk koud. Er staat ons wat te wachten!

15 december
In de nacht van zaterdag op zondag heeft het al streng gevroren, nl. - 10 C. Ook overdag komt de temperatuur niet boven het vriespunt, het is dus de eerste ijsdag vandaag. Er waait een harde Oostenwind, de hemel is geheel onbewolkt en alle factoren zijn aanwezig voor aanhoudende, strenge vorst. De overgang naar dit koude weer is zeer groot: alle sloten in het binnenveld liggen al dicht en vannacht zullen de grotere wateren eveneens bevriezen.

16 december
Ook in de afgelopen nacht heeft het weer streng gevroren, nl. - 11 C., terwijl het overdag nog kouder is dan gisteren. Tweede ijsdag. Het IJsselmeer is al dicht gelopen, hoofdzakelijk met grondijs; zeilvaart is niet meer mogelijk, slechts grote stoom- of motorboten kunnen. vandaag misschien nog overkomen. In twee dagen tijds ondervindt de scheepvaart dus al geduchte hinder van Koning Winter.
Eveneens werden er vandaag al vele ijsbanen geopend, o.a. de verlichte ijsbaan van ijsclub "Lambert Melisz." aan het Zuideinde te Westzaan. In het binnenveld werd zelfs al geschaatst, maar er zijn ontzettend  veel wakken, veroorzaakt  door de  harde wind. Zaterdag nog geen ijs te zien en maandag al op de schaats: ik herinner me niet, dat het ooit zo vlug is gegaan! Morgen hoop ik ook de schaatsen onder te binden, vandaag had ik daarvoor geen gelegenheid. Om acht uur 's avonds vriest het - 8 C. en de weersverwachting luidt: strenge vorst.

17 december (dinsdag)
Voor het eerst weer op de schaats
Na een vorst van - 8 à - 10 C. kon ik vandaag de schaatsen weer onderbinden om even het ijs te verkennen. Voor het merendeel is het grondijs, maar toch goed berijdbaar en al zeer sterk. Wan­neer men al onder de bruggen door kan rijden, bewijst dit wel iets, dat is alleen mogelijk met enige dagen strenge vorst. De wind waait nog steeds krachtig uit het Oosten en we noteren vandaag al de derde opeenvolgende ijsdag van dit seizoen. Op de schaats reed ik nu weer naar de fabriek, dat is vanouds traditie, wanneer het ijs sterk genoeg is.

18 december (woensdag)
Alweer - 9 C. vorst en overdag eveneens onder het vriespunt, 4e ijsdag. De vorst zet echter door, dat is uit alles op te maken. Overal wordt nu schaatsen gereden morgen zullen ook wij het er eens van nemen en proberen om Marken te bereiken. Deze tocht hebben we sinds 1940 niet meer gemaakt en ik ver­heug me er bij voorbaat bijzonder op!
Vanavond heb ik voor het eerst sinds zeven jaar, weer op een verlichte ijsbaan gereden, nl. die van IJsclub "Lambert Melisz" aan het Zuideinde. De baan was prima verzorgd en goed verlicht, dat is voorzitter Kesselaar en zijn mannen wel toe­vertrouwd! Maar een baan blijft voor mij een baan, de echte tocht-lief­hebber verlangt naar wat anders en dat zal dan hopelijk morgen gebeuren.

19 december (donderdag)
Tocht naar Marken
Ideaal schaatsweer: weinig wind, Z.Z.O. en slechts - 3 C. vorst. Het is vandaag een dag geworden, die wij niet licht zullen vergeten; na vijf dagen en nachten onafgebroken vorst was het al mogelijk om een tocht naar Marken te aanvaarden en zo zijn we - dat wil zeggen mijn broer M.J. Grootes, G. Dil Sz., K.C. Krom, G. Berends en ondergetekende, allen werkzaam bij de firma Grootes - er op uitgetrokken om onze eerste ijstocht van deze winter te gaan maken, om er eens echt "uit" te zijn en te genieten, zoals dat alleen op een ijstocht mogelijk is.

Om 8.30 uur reden we weg en via Oostzaan, den Ilp efl Ilpendam bereikten we Monnickendam al om 10.30 uur. Het ijs was prachtig maar enige wakken noopten toch wel tot wat voorzichtigheid, het blijft nu eenmaal altijd goed uitkijken op het ijs!
Vanuit Monnickendam stapten we over op de Gouwzee, het was daar roffelig "warme-benen-ijs", een bekend verschijnsel op de Gouwzee, maar een goed uur later kwamen we  toch op het eiland aan. Natuurlijk even bij Sijtje Boes geweest en daarna naar Hotel de Jong, waar de "snert" zo goed smaakte, dat we de ver­leiding van een tweede bord niet konden weerstaan!

Het was intussen al een uur geworden en werd het tijd om de Gouwzee weer over te steken. Het was daar overigens nog niet druk en dat kan ook niet anders, omdat het ditmaal zo heel snel gegaan is, de mensen moeten er nog aan wennen!
Vanuit Monnickendam reden we met de wind in de rug naar Edam. Daar moesten we afbinden, maar spoedig stonden we weer op het ijs en reden vervolgens langs de ringvaart naar Purmerend. Opnieuw overgebonden en de ringvaart naar het Kalfweer opge­zocht. Om 4.45 uur waren we nabij de Juliana-brug - nog éénmaal overbinden voor het laatste ritje en om 5.15 uur arriveerden we weer in Westzaan.
Het is een pracht van een tocht geweest en hebben voor het eerst na vele jaren, écht ouderwets van het ijs geprofiteerd!

Intussen was dit al de vijfde ijsdag van deze winter, want, hoewel het niet meer hard vriest, bleef de temperatuur toch nog net onder het vriespunt. 's Avonds is de wind O.Z.O. en het vriest een paar graden. Aan de voorbereidingen van de Elfste­dentocht wordt achter de schermen hard gewerkt, a.s. zaterdag wil men de Elfmerentocht houden.

20 december (vrijdag)
Nog steeds felle vorst tot - 9 C. en ook vandaag is het weer een ijsdag, de 6e achtereen volgende en het is weer veel kouder dan gisteren; de komende nacht verwacht De Bilt zeer strenge vorst, maar het schijnt dat de invloed van Oceaan-depressies vóór a.s. zondag in kracht zullen toenemen, er bestaat ook kans op sneeuw. De Elfstedentocht is inmiddels al vastgesteld en wel op zaterdag 28 december a.s. Dat lijkt me wel wat erg laat en ik geloof niet, dat het er van zal komen, maar men kan nooit weten! Als het zo is, hopen mijn vriend Veenis en ik weer van de partij te zijn......
's Avonds om tien uur vriest het al - 10 C.

21 december (zaterdag)
Het vroor hier in de afgelopen nacht maar liefst -14 C. en op andere plaatsen in ons land zijn er zelfs temperaturen van - 16.C. geregistreerd. Ook overdag zeer koud tot - 5 C., het is de 7e ijsdag aan het begin van de officiële winter ...
Vanmiddag heb ik lekker geschaatst in het Westzijderveld,waar het zeer druk was. Eerst met Arnold op de Slee, dat vond hij prachtig, vooral wanneer we onder de bruggen door gingen! Hij wilde zelf ook al schaatsenrijden, maar hij is pas drie jaar en dat vind ik wel een beetje te jong, we zullen het volgend jaar maar eens proberen.
Hoewel de weersverwachtingen voor morgen niet bijzonder gunstig zijn, rekenen we toch op een IJs-zondag en hopen een mooie Dorpentocht te maken. Maar er zit sneeuw in de lucht, we zullen het eerst nog even rustig afwachten.

22 december (zondag)
Eerste IJs-zondag. Nederland op de schaats. 8e ijsdag, guur weer. Harde Zuidelijke wind.
11e Dorpentocht door Noord-Holland.
Het is vandaag weer zo'n echte, ouderwetse IJs-zondag geworden, zoals wij ons die vóór de oorlog nog goed herinnerden. Overal werd geschaatst en het is welhaast vanzelfsprekend, dat de liefhebberij daarvoor nog ruimschoots aanwezig was, hoewel velen pas vandaag voor het eerst op de schaats stonden.

De zéér actieve IJsbond "Hollands Noorderkwartier" ofwel de Y.H.N. organiseerde vandaag niet minder dan  twaalf verschillende wedstrijd- en toertochten met startplaatsen te Alkmaar, Hoorn, Uitgeest, Purmerend en Zaandam over afstanden van 30 tot en met 120 km., samengevat onder een naam: de 11e Dorpentocht. Het totaal aantal deelnemers aan al deze tochten bedroeg 4600, er woei een harde en koude Zuidelijke wind, zodat er nog wel een aantal uitvallers waren; men kan nu eenmaal niet alles hebben, ijs was goed berijdbaar en dat is wel het voornaamste.

Verslag van de tocht
Vanochtend om half negen stond ik op de schaats, haalde mijn vriend W. Veenis af en vervolgens mijn broer, M.J. Grootes, waarna we met z'n drieen naar Zaandam reden, één der startplaatsen van de Dorpentocht. Om 9.45 uur reden we weg in de richting Oostzaan, vandaar over den Ilp naar Ilpendam, daarna noordwaarts via Middelie naar Oosthuizen. Het was daar een gezellige drukte op het ijs, een trefpunt voor schaatsenrijders, die van alle kanten kwamen aangereden. Tot den Hulk hadden we regelmatig met de wind in de rug gereden nu kregen we een traject te verwerken, wat grotendeels tegen de koude en harde wind in, moest worden afgelegd. De route liep over Oudendijk, Avenhorn en Ursem. Daarna reden we naar Groot-Schermer, Graft, West- en Oost-Graftdijk, langs de Rijp naar Spijkerboor en ver­volgens naar Jisp. Daarna langs dit mooie dorpje met z'n fraai gemeentehuis, gebouwd door Leeghwater, naar de ringvaart tot het Kalf, overgestapt naar het Oostzijderveld en zo arriveerden we om 15.30 uur aan de finish te Zaandam.
Totale afstand 90 km en omdat we op de schaats uit Westzaan kwamen, mogen we stellen, dat we die dag 100 km hadden afgelegd, precies de helft van een Elfstedentocht. In ieder geval een goede training!
De laatste Dorpentocht die W. Veenis en ik maakten, dateerde van 18 januari 1942. De afstand bedroeg toen 120 km.

Ook de wedstrijdtocht vanuit Purmerend over een afstand van 100 km is een groot succes geworden. Het aantal deelnemers bedroeg 83. Er vormde zich al spoedig een kopgroep, w.o. T. Segers uit Purmerend en P. Korver uit Edam. De eerste is winnaar geworden in de tijd van 4 uur en 12 minuten. Korver's achterstand bedroeg slechts een seconde!

In Westzaan vond op de ijsbaan van "Lambert Melisz" een grote nationale hardrijderij plaats, waarvoor 26 rijders hadden in­ geschreven. De hoofdprijs bedroeg liefst honderd vijftig gulden en het liet zich begrijpen, dat er fel gestreden is. Toch bleef deze prijs in Westzaan, hij werd gewonnen door onze plaatsgenoot Niek Hartman, dat is een schitterende prestatie.
Wat het weer betreft, de vorst houdt nog steeds stand, hard vriezen doet het (gelukkig) niet en dat is in vele opzichten maar goed ook. We mogen nu eenmaal niet alleen aan onze ijs­ genoegens denken, de kachel stoken we toch al veel harder dan normaal en de brandstoffen blijven schaars.

23 december (maandag)
Hoewel het ook in de afgelopen nacht niet streng heeft gevroren, blijft de temperatuur toch overdag nog onder het vriespunt en noteren we de 9e achtereenvolgende ijsdag. De wind is vlak Zuid, 's avonds heldert de hemel weer op en het vriest - 6 C. De barometer gaat echter achteruit en weersverandering kan niet uitblijven!

24 december (dinsdag)
's Nachts vorst tot - 7 C. Overdag is voor het eerst lichte dooi ingetreden. Er valt een fijne motregen uit het Z.Z.W.
Een "witte Kerst" zit er dus ook dit jaar niet in! Dit laatste behoort in ons land nu eenmaal tot de uitzonderingen zie aantekeningen 1938/39).
En ook ziet het ernaar uit, dat we met de Kerstdagen niet kunnen schaatsenrijden, hoewel .... het ijs is dik genoeg en overal vertrouwd. Maar wanneer het motregent, is de aardigheid er gauw af!

Kertsmis 1946
DE DOOI ZET DOOR!
Nadat het in de nachtelijke uren nog een weinig had gevroren, is de dooi nu heer en meester. Harde Z.Z.W.-wind en af en toe regen. Van een Elfstedentocht op 28 december komt dus niets terecht, dat had eerder moeten gebeuren, maar wij kunnen dat hier natuurlijk niet beoordelen.
Op de eerste Kerstdag heb ik nog even een uurtje in het West­zijderveld gereden, het ijs was vrij goed, maar begon later toch in te snijden. Ook de tweede Kerstdag was het nog mogelijk om 's ochtends te schaatsen en zo dachten er vele liefhebbers over. Maar van echte ijspret was geen sprake.
De dooi houdt stand en deze vorstperiode is voorbij. Typisch verschijnsel is nog, dat tijdens de gehele koude-periode geen sneeuwval heeft plaatsgevonden, we wachten dus nog op de eerste sneeuw van deze winter.

31 december
Het weer ditmaal even buiten beschouwing latend, wil  ik deze Oudejaarsavond memoreren omdat het voor onze familie een heel bijzondere avond was. Mijn broer Dirk kwam nl. met zijn vrouw en kind per vliegtuig ult Batavia over na een afwezigheid van ruim acht jaar. Zij hadden de reis in drie dagen volbracht; afstanden bestaan er tegenwoordig niet meer•••

De winter van 1946/47, januari

Hoewel het de laatste dagen van december flink dooide, blijft de winter op de loer liggen. 's Nachts vriest het zelfs een weinig, overdag lichte dooi, maar niet voldoende om het ijs te doen verdwijnen.

3 januari
Nieuwe winterinval en daarna langzaam toenemende vorst. Matige, later tijdelijk krachtige wind tussen Zuid en Oost. Over drijvende wolkenvelden. Geen sneeuw van betekenis.

Weeroverzicht:
Het krachtige, Russische hogedrukgebied breidde, ondanks de grote depressie-activiteit op de Atlantische oceaan, zich steeds verder in Zuidwestelijke richting over het Oostzee gebied, Scandinavië, Duitsland en het Noordzee gebied uit. Het is, in verband hiermee te verwachten, dat de vorst, welke reeds enige dagen geleden juist tot over het Noordoosten van ons land tijde­lijk doordrong, zich thans van het Noordoosten naar het Zuid­ westen over het land zal uitbreiden en later langzaam in betekenis zal toenemen. (Overgenomen uit "De  Zaanlander").

Uit deze berichten blijkt dus wel, dat ons wat te wachten staat en omdat het ijs - sedert 15 december - nog steeds niet uit sloten en vaarten verdwenen is, verwachten we spoedig weer op de schaats te komen!

4 januari
Zuid-Oostelijke wind, temperatuur - 4 tot - 6 C. en overdag - 2 C., opnieuw dus een ijsdag (nr.10) en de nieuwe vorstperiode is hiermee ingeluid. Voor vele mensen een geduchte misrekening, maar er is nu eenmaal niets aan te doen, niet alle winters kunnen "zacht" zijn! De vorst van hedennacht en overdag was voor ons al voldoende om de schaatsen weer onder te binden en de sloten te gaan verkennen.
Het al zo oude ijs was nu keihard en van prima kwaliteit, alleen onder de bruggen door, was het nog niet vertrouwd, maar verder reden we met de gebroeders Hartman en W. Veenis, het gehele binnenveld door. Nergens kwamen we zwakke plekken tegen. Morgen wordt de baan naar Marken alweer geopend en dat zegt genoeg!

6 januari
FELLE KOUDE IN GEHEEL EUROPA
's Nachts - 10 tot - 15 C., overdag tot - 6 C. 12e ijsdag.
Nu de winter zich zo vastzet, begint de brandstoffennood weer een geducht Woordje mee te spreken en het is van harte te hopen dat  er binnenkort nieuwe kolenbonnen uitkomen, want vele mensen raken al door hun brandstoffen heen.
Voor de tweede keer is de Elfstedentocht vastgesteld en nu op donderdag 9 januari a.s. Hoewel W. Veenis en ik ditmaal weinig getraind  hebben en dit eigenlijk absoluut noodzakelijk is, zijn we toch maar besloten om aan de tocht deel te nemen.
De datum valt precies één dag na mijn verjaardag, maar omdat we de avond van te voren natuurlijk al in Leeuwarden moeten zijn ( de start is 's morgens zes uur) kan van verjaardag vieren zoals dat nu eenmaal behoort (!) dit keer niets komen. Daar is in dit bijzondere   geval - een Elfstedentocht is immers een zeldzaamheid - weinig aan te veranderen, we zullen hopen, nòg een paar keer jarig te mogen worden en dan zal er wel géén Elfstedentocht op het programma staan .....

7 januari (dinsdag)
Strenge vorst, weer tot - 15 C. en overdag bereikte de thermometer een hóógste stand van - 10 C. 13e ijsdag.
Temperatuur-overzicht van 7 januari, medegedeeld door het K.N.M.I. te De Bilt:

Groningen (vliegveld Eelde)   - 16 C.
Den Helder                            - 13 C.
Leeuwarden                           - 15 C.
Vliegveld Twente                   - 15 C.
De Bilt                                   - 12 C.
Vliegveld Schiphol                 - 12 C.
Vliegveld Eindhoven              - 11 C.
Vliegveld Gilze - Rijen            - 11 C.

Voorts wordt verwacht dat bij nachtelijke uitstraling in het midden en Noorden van ons land de komende nacht wederom zeer lage temperaturen zullen voorkomen.
Dat belooft wat voor de Elfstedentocht! Vanavond heb ik alle voorbereidingen gemaakt om morgen tijdig klaar te zijn. Natuurlijk stellen we ons er veel van voor, maar de ijsberichten uit Friesland zijn helaas verre van gunstig, de conditie van het ijs blijkt slecht te zijn en op de meren komen zelfs nog wakken voor! Enfin, we zullen wel zien ......

8 januari (woensdag)
Een zeer gedenkwaardige verjaardag:
ONDANKS - 12 C. vorst (14e ijsdag) ELFSTEDENTOCHT AFGELAST!!
Dàt was nog eens een aardig verjaardagscadeautje, vanochtend: op het allerlaatste moment wordt de Elfstedentocht andermaal afgelast! Een grotere teleurstelling is haast niet denkbaar, omdat een ieder, die door de "Elfstedenkoorts" wordt gegrepen, erop rekende dat met doorgaand vriezend weer en bovendien strenge vorst, deze tocht zeker zou kunnen plaatsvinden!
Ontstemming heerst ook in Friesland. Terecht schrijven de Friese bladen dat men de conditie van het ijs eerder had kunnen voorspellen.
"Nu zijn honderden koek- en zopieverkopers, die hun voorraadjes al hadden ingeslagen, gedupeerd, om van de hotelbedrijven, die reeds grote hoeveelheden erwtensoep, e.d. gekocht hadden, niet te spreken, terwijl de organisatie van het nachtverblijf der duizenden kijkers en rijders, die allerlei moeilijkheden had meegebracht, nu voor niets is geweest".....

Hoe onze stemming was, valt allicht te begrijpen; alles stond kant en klaar gepakt, want we zouden om twaalf uur vertrekken. En daar zaten we nu bovendien nog met een verjaardag, die niet door kon gaan, alle visite was afgezegd! Achteraf bleek dat toch nog ergens goed voor te zijn, want om half acht 's avonds ging de brandbel en moest onze V.B. uit­ rukken voor een felle brand in pakhuis "de Vrede" aan de Water­molenstraat, alhier. In het pakhuis, eigendom van Molenaar's Meelfabrieken, was een looninpakkerij gevestigd en een nog bran­dende kachel in het perceel was vermoedelijk de oorzaak van de brand. Deze liet zich eerst vrij ernstig aanzien, maar toch kon verhinderd worden dat het grote pakhuis verloren ging, slechts de twee bovenverdiepingen brandden geheel uit.
Al met al een karweitje, waarmee we enige uren zoet waren en met recht kon ik na afloop zeggen, dat ik nog nooit zo'n gedenkwaardige verjaardag had gevierd!
Rest me nog te vermelden het nut van goede brandbijten; door de firma Gebrs. de Jong wordt nl. iedere ochtend de bijt open gekat en zodoende was er onmiddellijk goed bluswater beschikbaar.

9 januari (donderdag)
Inmiddels is er een grote verandering in de weersgesteldheid ontstaan, de oceaan-depressies hebben het toch weer gewonnen en de dooi is ingetreden, echter niet in het gehele land, in het Noorden vriest het nog.

10 januari
Hoewel het 's nachts weer wat "opvriest" (koude grond), dooit het overdag en kom